تأثیرات بر لجستیک دریایی، زنجیره تأمین و حملونقل
اسفند ۱۴۰۵ حملات هماهنگ آمریکا و اسرائیل به تأسیسات ایران آغاز شد. ایران با حملات موشکی، پهپادی و تهدید به بستن تنگه هرمز پاسخ داد. این درگیریها که بخش اول آن چهل روز طول کشید، منجر به اعلام بسته شدن تنگه هرمز توسط نیروهای ایرانی از اوایل جنگ شد و یکی از شدیدترین اختلالات لجستیکی درجهان را پس از همهگیری کووید و جنگ اوکراین ایجاد کرد.
تنشها شامل حملات به کشتیها، مینگذاری محدود و اسکورت نظامی بود. آتشبسهای شکننده تنگه را تا حدی بازگشایی کرد اما عبور کشتیها همچنان محدود و پرریسک باقی ماند.
در این گزارش از وبلاگ پست اول مروری داریم بر تحولات ناگزیر پست و لجستیک در منطقه خاورمیانه و جهان؛ درحالی که آتشبس شکننده میان طرفین هم همچنان بر تردد در منطقه اثرهای مختلفی میگذارد.
تأثیرات کلیدی در خاورمیانه
تنگه هرمز به عنوان نقطه تنگنا (chokepoint) حیاتی حدود ۲۰-۲۵٪ نفت خام جهانی، گاز طبیعی مایع (LNG) و محصولات شیمیایی را منتقل میکرد. در اثر جنگ ترافیک تجاری تا ۷۰٪ کاهش یافت و بسیاری از شرکتهای بزرگ حملونقل دریایی (shipping) عملیات خود را متوقف کردند یا تغییر مسیر دادند. حملات به نفتکشها و کشتیهای کانتینری باعث افزایش شدید هزینههای بیمه جنگ (war-risk insurance)، تأخیرهای طولانی و stranded شدن کشتیها در بنادر خلیج فارس شد.
بنادر امارات، قطر، عربستان و کویت با اختلال جدی مواجه شدند و زنجیره تأمین انرژی و کالاهای صنعتی منطقه مختل شد.
تأثیرات جهانی
جهش قیمت نفت و گاز کشورهای واردکننده را تحت فشار قرار داد. کاهش ظرفیت واحد معادل بیست فوت(TEU)، تأخیر در بنادر، کمبود مواد خام و اختلال در صنایع خودروسازی، تولید و کشاورزی رخ داد. پروازهای بار (cargo) نیز به دلیل بسته شدن حریم هوایی چندین کشور با تغییر مسیر (rerouting) و تأخیر مواجه شدند.
جایگزینها و راهکارهای لجستیکی
– تغییر مسیر دریایی دور آفریقا (Cape of Good Hope) که زمان عبور (transit) را ۱۰-۱۴ روز افزایش میداد اما ریسک هرمز را حذف میکرد.
– تقویت مسیرهای زمینی و ریلی مانند کریدور شمال به جنوب یا گسترش شبکه ریلی ترکیه و خاورمیانه برای جابهجایی کانتینر و کالاهای غیرفله
– استفاده از بنادر جایگزین در عمان و امارات همراه با حمل زمینی داخلی
-افزایش پروازهای بار (cargo) برای کالاهای با ارزش بالا و ترکیب چندوجهی (multimodal).
– اقدامات بلندمدت شامل تنوعبخشی منابع انرژی، افزایش ذخایر استراتژیک، انتقال نزدیک (friendshoring/nearshoring) و سرمایهگذاری در فناوری ردیابی
این جایگزینها اختلال کامل را محدود کردند؛ اما هزینههای کلی لجستیک را در حد زیادی بالا بردند.
تأثیرات بر خدمات پستی، پیک و تحویل سریع
درگیریها و اختلالات لجستیکی دریایی تأثیر مستقیم و غیرمستقیم بر خدمات پستی (postal services) و تحویل سریع (express delivery) گذاشت. بسته شدن نسبی هرمز و افزایش زمان عبور کشتیها باعث تأخیر گسترده در ارسال مرسولات بینالمللی به مقصدهای خاورمیانه شد.
چالشهای اصلی
– تأخیر در تحویل مرسولات تجارت الکترونیک (e-commerce) و تجاری به دلیل تغییر مسیر کشتیها و کمبود ظرفیت هوایی
– افزایش هزینههای پستی به دلیل اضافه بهرههای جنگ (surcharges)، بیمه بالاتر و مصرف سوخت بیشتر در مسیرهای طولانی
– اختلال در شبکههای پیک (courier) منطقهای مانندDHL، FedEx و UPS که وابسته به پروازهای بار و بنادر خلیج بودند.
– کاهش حجم ارسال به بنادر و شهرهای ایرانی و عربی حاشیه خلیج فارس به دلیل ریسک امنیتی و محدودیتهای عملیاتی
جایگزینها و راهکارهای کاهش بحران در بخش پست
– انتقال بخشی از حجم به مسیرهای هوایی مستقیم یا مراکز توزیع جایگزین (hub) در ترکیه، هند یا اروپا
– استفاده بیشتر از خدمات زمینی و ریلی برای مقاصد قابل دسترس در خاورمیانه
– توسعه شبکههای محلی و منطقهای پیک با تمرکز بر انبارهای موقت و تحویل آخرین مرحله (last-mile) سریعتر
– سرمایهگذاری شرکتهای پستی در فناوری ردیابی و گزینههای چندوجهی برای کاهش وابستگی به مسیرهای دریایی پرریسک
اکنون در تیرماه ۱۴۰۵ با وجود آتشبسهای موقت، خدمات پستی همچنان با تأخیر و هزینه بالاتر مواجه هستند؛ اما شرکتها با انعطافپذیری و تغییر مسیر موفق به حفظ جریان نسبی شدند.
ترافیک هرمز در حال بهبود تدریجی است اما تنشهای مداوم ریسک را حفظ کرده. بخش لجستیک و پستی هر دو به سمت مقاومسازی حرکت کردهاند. این تحولات آسیبپذیری سیستمهای حملونقل جهانی را برجسته کرد و احتمال تغییر الگوهای تجارت بلندمدت مانند انتقال نزدیک (nearshoring) را افزایش داد.
در این گزارش از تحلیلها و گزارشهای یورونیوز، بیبیسی، رویترز، واشینگتن پست، UNCTAD، Maersk، Congressional Research Service، الجزیره و انجمن جهانی اقتصاد استفاده شده است.