تشکل صنفی اپراتورهای پستی با هدف رفع چالشهای زیرساختی، گذر از لجستیک سنتی و دفاع از حقوق فعالان بخش خصوصی رسما پا به میدان گذاشت.
به گزارش تحریریه کاریبو، چهارمین فصل لجستیک بورد به میزبانی هلدینگ دکا در نمایشگاه الکامپ 29 برگزار شد.
در یکی از پنل های این دوره، محمدحسن کرباسیان، مدیرعامل دکاپست و رئیس هیئتمدیره انجمن صنفی اپراتورهای پستی و علی محمدی، مدیرعامل سامان اکسپرس و نایب رئیس انجمن از داستان شکل گیری این انجمن گفتند.
در اردیبهشتماه سال جاری، پس از مدتها پیگیری و تلاش مستمر، اپراتورهای پستی بخش خصوصی موفق شدند تشکل صنفی رسمی خود را ذیل اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی تهران با عنوان «انجمن صنفی اپراتورهای پستی خصوصی دارای مجوز و دفاتر پیشخوان» پایهگذاری کنند.
در این پنل قصد داریم پیرامون چرایی، اهداف بنیادین، وظایف و مأموریتهای این نهاد صنفی به بحث و تبادلنظر بپردازیم.
جلال سمیعی: با وجود نهادهای متعدد حاکمیتی، تنظیمگر و تشکلهای عمومی موجود، چه خلأهایی در صنعت پست کشور احساس شد که شرکتهای بخش خصوصی را بر آن داشت تا به سمت تأسیس یک انجمن مستقل و فراگیر حرکت کنند؟
انجمن؛ صدای واحد، تخصصی و مقتدر صنعت پست
محمدحسن کرباسیان: «در پهنه صنعت پست کشور، بازیگران متعددی حضور دارند؛ بخشی از آنها دارای پروانه رسمی بوده و متأسفانه بخش قابلتوجهی نیز بهصورت غیرمجاز فعالیت میکنند. از سوی دیگر، شرکت ملی پست جمهوری اسلامی ایران بهعنوان رکن دولتی این حوزه به مأموریتهای خود ادامه میدهد.
مطابق با مصوبات هیئت محترم وزیران و بر اساس قانون اساسنامه شرکت ملی پست (مصوب سال ۱۳۹۵ در مجلس)، مقرر شد که اپراتورهای پستی تحت نظارت مستقیم «سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی» (رگولاتوری) پروانه رسمی فعالیت دریافت نمایند. پیرو این قانون و بازنگریهای بعدی، تا به امروز حدود ۲۱ شرکت موفق به اخذ پروانه فعالیت پستی در حوزههای داخلی و بینالمللی شدهاند.
با توجه به گستردگی وظایف، مسئولیتهای قانونی، پیچیدگیهای اجرایی، مسائل مرتبط با فضای رقابتپذیری و دفاع از حقوق ذینفعان و مشتریان، ایجاد یک نهاد صنفی منسجم و یکپارچه ضرورت تام داشت. این فرایند با همراهی سازمان تنظیم مقررات و همگرایی مدیران عامل این ۲۱ شرکت به نتیجه رسید؛ اساسنامه تدوین شد و در مجمع عمومی که تحت نظارت اتاق بازرگانی تهران تشکیل شد، هیئتمدیره ۵ نفره انجمن انتخاب شدند.
پیش از این، هر شرکت بهصورت منفرد چالشهای خود را با دستگاههای دولتی و نهادهای قانونگذار پیگیری میکرد که صدای رسایی نداشت و مطالبات پراکنده ابتر میماند. اکنون با تجمیع مطالبات و برگزاری مستمر جلسات هیئتمدیره، درصددیم مسائل حقوقی، اجرایی و صنفی را با خرد جمعی پیگیری کنیم. ما با مجموعهای از نهادها نظیر وزارت ارتباطات، سازمان تنظیم مقررات، شرکت ملی پست، مجلس، وزارت صمت، گمرک و شهرداریها در تعامل هستیم. تصمیماتی که گاه پشت درهای بسته و بدون حضور بخش خصوصی اتخاذ میشد، آسیبهای جدی به صنعت میزد؛ هدف اصلی این انجمن تبدیل شدن به یک «صدای واحد، تخصصی و مقتدر» برای دفاع از کیان این صنف است».
گذار از لجستیک سنتی به نوین و اولویتهای بخش خصوصی
جلال سمیعی: از زمان اعطای مجوزها در سال ۱۳۹۶ تاکنون، همواره رقابت نامتوازن میان بخش خصوصی و دولتی و تغییر ساختار بازار جزو مباحث پرچالش بوده است. شما بهعنوان نایبرئیس هیئتمدیره، اولویتها و محورهای اساسی چانهزنی و کنشگری انجمن را در چه موضوعاتی میبینید؟
علی محمدی: «صنعت پست و لجستیک در برهه کنونی در حال تجربه یک گذار تاریخی از روشهای کاملاً سنتی به سازوکارهای مدرن و مبتنی بر فناوری است. امروزه سطح انتظارات، سرعت و تنوع نیازهای مشتریان با الگوهای قدیمی همخوانی ندارد.
در چنین شرایطی، وجود یک انجمن صنفی تخصصی دو کارکرد اساسی دارد: نخست «اعتمادسازی» میان مصرفکنندگان و کسبوکارها، و دوم «پیشبرد توسعه زیرساختها». لجستیک کشور با پیشگامی و چابکی بخش خصوصی میتواند از قیدوبندهای سنتی رها شده و شکوفا شود. انجمن وظیفه دارد با تکیه بر خرد جمعی، موانع قانونی و عملیاتی را از پیش پای فعالان بردارد تا محیطی امن و شفاف برای سرمایهگذاری و ارائه خدمات باکیفیت به جامعه خلق شود».
بحرانهای زیرساختی، زنجیره تأمین و ریسکهای انرژی و اینترنت
جلال سمیعی: ما در برههای گفتگو میکنیم که کشور با شوکهای گوناگون اقتصادی، منطقهای و بهویژه بحرانهای تأمین انرژی (مانند قطعی برق و اختلال در زنجیره سوخت) و ناپایداری شبکه اینترنت دستبهگریبان است. لجستیک بهعنوان شریان ارتباطی و لجستیکی کشور چگونه از این متغیرها متأثر میشود و رویکرد انجمن در برابر این بحرانها چیست؟
محمدحسن کرباسیان: «برای درک عمق این وابستگی، باید پیچیدگی «چرخه عملیات پستی» را مرور کرد. این چرخه دستکم از ۵ مرحله اصلی تشکیل شده است:
- قبول و جمعآوری مرسوله از مشتری یا فروشگاه
- انتقال به هاب و مرکز پردازش (سورتینگ)
- تفکیک و ارسال بیناستانی و بینشهری از طریق خطوط هوایی یا ناوگان جادهای
- تخلیه و پردازش مجدد در مراکز توزیع مقصد
- تحویل نهایی (Last Mile Delivery) به دست گیرنده در نشانی مقصد
در این فرایند، یک بسته بهطور متوسط ۱۰ بار میان عوامل انسانی، متصدیان، سامانههای نرمافزاری و ناوگان ترابری جابهجا و دستبهدست میشود. اگر تنها یکی از این حلقهها دچار اختلال شود، کل زنجیره متوقف خواهد شد:
- قطعی یا افت کیفیت اینترنت: عملیات ثبت بارنامه، بارکدگذاری، احراز هویت و رهگیری لحظهای در مرحله قبول مسدود میشود.
- کمبود بنزین: ناوگان توزیع مویرگی و موتورسواران از حرکت بازمیمانند.
- قطعی برق: تسمه نقالهها، اسکنرها و تجهیزات مدرن مراکز پردازش و هابها از مدار خارج میشوند.
- بحران سهمیه گازوئیل: کشندهها و کامیونهای ترانزیت جادهای پس از چند صد کیلومتر پیمایش با باک خالی مواجه شده و راننده ناچار است ساعتها در صف منتظر فعال شدن سهمیه روز بعد بماند.
تداوم فعالیت لجستیک در این فضای ناپایدار زیرساختی، کاری بسیار طاقتفرسا و در حکم یک معجزه عملیاتی است. سرمایهگذاران عضو این انجمن بیش از ۲۰ هزار میلیارد تومان در زیرساختهای فیزیکی، ناوگان و فناوریهای پستی سرمایهگذاری کردهاند. اگر دولت میخواست چنین شبکهای ایجاد کند، با محدودیتهای شدید بودجهای مواجه میشد. هماکنون مراکز مبادله ما در شهرکهای صنعتی گاه تا دو روز در هفته با خاموشی کامل روبرو هستند؛ ازاینرو، انجمن وظیفه دارد از طریق رایزنی با وزارتخانههای نفت، نیرو و ارتباطات، سهمیه انرژی پایدار و تسهیلات زیرساختی برای تداوم این خدمت عمومی حیاتی مطالبه کند».
تابآوری، توسعه متوازن اقتصادی و تعاملات گمرکی و بینالمللی
جلال سمیعی: برخی فعالان بهصورت مستقیم عضو انجمن نیستند اما از دستاوردهای صنفی منتفع میشوند. اثرات مثبت حمایتهای این تشکل بر پایداری اقتصاد کلان کشور و دسترسی عادلانه چگونه بازتاب مییابد؟
علی محمدی: «بخش خصوصی پستی در سختترین روزهای تحریم و انزوای تجاری، زمانی که حملونقل متعارف بینالمللی دچار بنبست شده بود، شجاعانه بار صادرات و واردات کشور را بر دوش کشید و تابآوری ملی را تقویت کرد.
امروز لجستیک دیگر یک خدمت جانبی نیست، بلکه پیشنیاز حیات اقتصادی است. اگر یک کارگاه تولیدی خرد در دورافتادهترین روستای کشور بتواند محصول خود را با استاندارد بالا و بستهبندی ایمن به بازارهای صادراتی یا کلانشهرهای داخلی ارسال کند، توسعه متوازن و عدالت اقتصادی محقق شده است.
برای تحقق کامل این پتانسیل، حاکمیت باید موانع را بردارد؛ بهویژه در تأمین خطوط اینترنت پایدار برای ارتباطات برونمرزی، اختصاص سهمیه گازوئیل با نرخ مصوب به دیزلژنراتورهای هابها جهت جبران قطعی برق، و تسهیل امور گمرکی. خرید سوخت با نرخ آزاد در کنار هزینههای سرسامآور استهلاک، بهای تمامشده خدمات را بالا میبرد؛ درحالیکه مأموریت ما رساندن خدمت باکیفیت و با حداقل هزینه به دست عموم مردم است. ۲۱ اپراتور دارای پروانه با حداکثر ظرفیت آماده خدمترسانیاند و مستحق همراهی مسئولانه دولت هستند».
محمدحسن کرباسیان: در حوزه بینالملل نیز با چالشهای مضاعفی روبرو بودهایم. هنگام بروز تنشهای منطقهای یا لغو پروازها و اختلال سامانههای فرودگاهی (بهویژه در فرودگاه بینالمللی امام)، مشتری انتظار دارد تعهداتش بینقص انجام شود. اپراتورهای بخش خصوصی ناچارند با زحمات طاقتفرسا و مدیریت ریسکهای بسیار بالا، مسیرهای زمینی و ترانزیتی جایگزین پیدا کنند تا محمولهها به مقصد برسند. این فداکاریها پشت صحنه لجستیک کشور رخ میدهد و نیازمند همراهی بیشتر گمرک و متولیان فرودگاهی است.
تعهد به کیفیت خدمات (SLA)، بازرسیهای جادهای و شفافسازی فرآیندها
جلال سمیعی: رعایت توافقنامه سطح خدمات (SLA) در زمانهای بحران، همزمان با افزایش ایستهای بازرسی جادهای، توقیف ناوگان و عدم آگاهی عمومی از پیچیدگیهای فرایند، به یک چالش جدی تبدیل میشود. انجمن برای مدیریت این گلوگاهها چه برنامهای دارد؟
محمدحسن کرباسیان: «باید در نظر داشت که شرایط کشور در برخی ابعاد عادی نیست؛ برای مثال در مناطقی از جنوب و مرزهای کشور، به دلیل اختلاف قیمت سوخت و قاچاق، بنزین با نرخهای بالایی دستبهدست میشود و به همین دلیل نهادهای نظارتی و امنیتی ایستهای بازرسی را تشدید میکنند. خودرویی که حامل هزاران بسته مرسوله پلمپشده مشتریان است در جاده حرکت میکند؛ از یک سو جادهها مجهز به دستگاههای پرسرعت بازرسی (X-Ray) نیستند و از سوی دیگر قانوناً و شرعاً حق باز کردن بستههای امانی مردم وجود ندارد؛ در نتیجه ناوگان متوقف و توقیف میشود.
در این میان، هم مأمور نظارتی وظیفه خود را انجام میدهد و هم اپراتور به وظیفه قانونی خود عمل میکند. رسالت انجمن این است که از طریق مذاکره و هماهنگی با دستگاههای بالادستی و پلیس، این پروتکلها را تسهیل کند و اهمیت خط قرمز بودن جریان مراسلات پستی را تبیین نماید. امروز بخش خصوصی بیش از نیمی از مرسولات کل کشور را از طریق شبکهای متشکل از ۳ تا ۴ هزار دفتر و نمایندگی و ایجاد اشتغال برای دهها هزار نفر جابهجا میکند و باید شریان عبور این ناوگان باز بماند».
همافزایی صنفی، توانمندسازی اعضا و درسآموختههای دوران کرونا
جلال سمیعی: تجربه بحران کرونا نشان داد شرکتهایی که فناوری و تحول دیجیتال را جدی گرفته بودند، تابآوری بیشتری داشتند. رویکرد انجمن در زمینه توانمندسازی، آموزش و همپوشانی ظرفیتهای اعضا چیست؟
علی محمدی: «درست است که شرکتها در تصاحب سهم بازار با یکدیگر رقابت دارند، اما در بیش از ۸۰ درصد چالشها، دغدغهها و منافع، دارای منافع مشترک هستند. انجمن پلتفرمی برای همافزایی در حوزههای زیر است:
- برگزاری دورههای آموزشی و مهارتی
- تدوین استانداردها و ارتقای سطح کیفی عملیات
- همپوشانی ظرفیتهای شبکهای (اشتراکگذاری منابع و شبکه مویرگی)
هیچ شرکتی بهتنهایی قادر به پوشش صددرصدی تمام نقاط کشور و مقاصد بینالمللی با بهترین بهرهوری نیست؛ اما با به اشتراک گذاشتن توان پردازشی و ناوگانی، کیفیت کل خدمات پستی کشور جهش خواهد یافت. بحران کرونا اثبات کرد که لجستیک یک صنعت توقفناپذیر و شریان حیاتی بقای جامعه و اقتصاد است».
تعاملات با مراجع قانونگذاری و ضرورت بازنگری در مقررات
جلال سمیعی: سازوکار پذیرش اعضای جدید در انجمن چگونه است و کارگروههای تخصصی چگونه با نهادهایی مثل گمرک، ستاد مبارزه با قاچاق کالا و سازمان غذا و دارو تعامل خواهند کرد؟
محمدحسن کرباسیان: «مبنای ورود به این انجمن، برخورداری از پروانه رسمی فعالیت از سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی است. صنعت لجستیک و پست نوین امروز بر پایه مهندسی داده، هوش مصنوعی، سامانههای بهینهسازی مسیر و فناوریهای نرمافزاری اداره میشود.
متأسفانه بسیاری از بخشنامهها و دستورالعملها در مراجع دولتی بدون اشراف کامل به جزئیات فنی و عملیاتی صادر میشوند؛ بهعنوان نمونه در حوزه قوانین مبارزه با قاچاق کالا یا حمل داروهای خاص سازمان غذا و دارو، مقرراتی نوشته میشود که در میدان عمل به بنبست میخورد.
تقاضای مشخص ما از مجلس، مرکز پژوهشها و وزارتخانهها این است که انجمن صنفی اپراتورهای پستی را بهعنوان «بازوی مشورتی تخصصی و رایگان» خود به رسمیت بشناسند و پیش از تصویب هرگونه قانون یا دستورالعمل، با این انجمن مشورت کنند تا قوانینی کاربردی، دقیق و مانعزدا تصویب شود».
تفکیک فعالان مجاز از غیرمجاز
جلال سمیعی: آیا انجمن برنامهای برای اعلام مواضع رسمی و بیانیههای رسانهای در مواجهه با چالشهای سامانهای و رگولاتوری دارد؟
محمدحسن کرباسیان: «قطعاً همینطور است. ما معتقدیم اطلاعرسانی شفاف حق مردم و کسبوکارهاست. هر زمان که اختلالات سامانهای، تصمیمات رگولاتوری یا مشکلات بالادستی مانع ارائه خدمات شود، مواضع خود را از مجاری رسمی و رسانهها اعلام خواهیم کرد. همچنین مطالبه جدی ما از حاکمیت این است که میان اپراتورهای دارای پروانه رسمی (که مالیات، عوارض قانونی و حق رگولاتوری میپردازند) با فعالان غیرمجاز و غیررسمی مرزبندی شفافی اعمال شود و جلوی فعالیتهای زیرزمینی و غیرقانونی گرفته شود».
علی محمدی: «درد صنعت لجستیک، درد کل اقتصاد کشور است و نشاط آن، پویایی چرخه تولید و بازرگانی را تضمین میکند. سرمایهگذاران این صنف میتوانستند سرمایههای کلان خود را به بازارهای مالی زودبازده ببرند، اما با عشق به آبادانی این کشور ایستادهاند. امیدواریم با همراهی دستگاههای دولتی بتوانیم خدماتی برازنده مردم بزرگوار ایران ارائه دهیم».